Οι γλωσσοθεωρητικές προσεγγίσεις των νεοπλατωνικών υπομνηματιστών του Αριστοτέλη: η εξήγησις των γλωσσικών προσεγγίσεων του Αριστοτέλη από τον Πορφύριο, τον Αμμώνιο, τον Σιμπλίκιο, τον Φιλόπονο και τον Ολυμπιόδωρο

Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι οι γλωσσοθεωρητικές προσεγγίσεις των νεοπλατωνικών υπομνηματιστών του Αριστοτέλη, όπως διατυπώνονται στο γραμματειακό είδος του υπομνήματος σε φιλοσοφική πραγματεία. Oι νεοπλατωνικοί υπομνηματιστές του Αριστοτέλη συνδυάζουν πλατωνικά, αριστοτελικά, στωικά, νεοπλατωνικά στοιχεία, αξιοποιούν θέσεις των αρχαίων Γραμματικών και διατυπώνουν τις προσεγγίσεις τους για σημαντικές όψεις του γλωσσικού φαινομένου, οι οποίες συγκροτούν μια πρωτότυπη θεωρητική βάση για τη θεωρητική ενασχόληση με τη γλώσσα. Βασικά θέματα που τους απασχολούν όσον αφορά τη γλώσσα είναι η προέλευση της γλώσσας και η υλική της βάση, που είναι η φωνή, καθώς και οι δυνατότητες αρθρωτικής διαμόρφωσης της φωνητικής ύλης στον άνθρωπο. Σημαντικές όψεις της ανθρώπινης γλώσσας για τις οποίες διατυπώνουν τις θέσεις τους είναι ο επικοινωνιακός χαρακτήρας της γλώσσας και η «αυθαίρετη» σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου. Η ενασχόλησή τους εστιάζει ακόμη στο −αμφιλεγόμενο για την αρχαία σκέψη− ζήτημα φύσει-θέσει όσον αφορά τη γλώσσα. Η έννοια της ‘μεταγλώσσας’ κατέχει επίσης ιδιαίτερη θέση στις αναζητήσεις τους και σχετίζεται κυρίως με τους τρόπους που μπορεί να διατυπωθεί μια κατηγορική κρίση, ένα αληθές ή ψευδές νόημα. Η προέλευση της γλώσσας οφείλεται στην «πτώση» της ψυχής στην ενσώματή της κατάσταση. Όσον αφορά τη διάκριση της φωνής ως ύλης από τη γλώσσα ως μορφή διατυπώνεται για πρώτη φορά μια συνολική αποτίμηση και ταξινόμηση όλων των μη φωνητικών και φωνητικών ήχων και ορίζεται η βασική διαφορά μεταξύ άμορφης φωνητικής ύλης και γλώσσας. Μια από τις βασικότερες όψεις της γλώσσας που απασχολεί τους νεοπλατωνικούς υπομνηματιστές είναι ο επικοινωνιακός της χαρακτήρας (ὀνόματα μηνυτικά): αυτό που επιτελείται κατά την επικοινωνία είναι η συνάντηση της σκέψης πομπού και δέκτη, η οποία πραγματοποιείται μεταξύ ανθρώπων που μιλούν την ίδια γλώσσα. Οι φιλόσοφοι αυτοί διατυπώνουν την πιο προωθημένη μέχρι τότε προσέγγιση των περισσότερων όψεων του γλωσσικού φαινομένου, κάποιες από τις οποίες δεν είναι απολύτως αυθαίρετες, όπως είναι, π.χ., η παραγωγή λεξιλογίου κατά αναλογία. Οι νεοπλατωνικοί υπομνηματιστές διατυπώνουν μια προσέγγιση με νέα βάση, η οποία αποτελείται από τα διδάγματα των Στωικών για τα λεκτά και των Γραμματικών για τα βασικά συντακτικά σχήματα που καλύπτουν τους πιθανούς τύπους του συντάγματος «όνομα + κατηγόρημα». Ανεξάρτητα από τον βαθμό στον οποίο οι προσεγγίσεις τους ταυτίζονται με θέσεις της σύγχρονης γλωσσολογίας, ή μπορούν να χαρακτηριστούν προδρομικές σε σχέση με αυτές, είναι γεγονός ότι από χωρία των υπομνημάτων τους σε ποικίλες αριστοτελικές πραγματείες συγκροτείται μια συγκεκριμένη και με ιδιαίτερο ενδιαφέρον γλωσσική θεωρία που αποκαλύπτει ενασχόληση με όψεις της γλώσσας που απασχόλησαν και απασχολούν τη σύγχρονη γλωσσολογία.