π. ΠΕΤΡΟΣ ΠΑΝΤΑΖΗΣ
Σε αξιόλογο άρθρο του στον "Εφημέριο", περιοδικό για την θεολογική και ποιμαντική ενημέρωση των εφημερίων της Ελληνικής Εκκλησίας, αναρτάται ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του έγκριτου Θεολόγου Δημήτρη Μαυρόπουλου, ο οποίος είναι γνωστός για την αξιολογότατη εξειδίκευση του στην θεολογική ανάλυση των λεγομένων και τελουμένων κατά την τέλεση του ύψιστου εκκλησιαστικού Μυστηρίου, της Θείας Λειτουργίας.
Σε κάποιο σημείο (δ),της αναλυτικής Λειτουργικής παρουσίασης του, αναφέρει μία αφαιρετική Χριστολογική διατύπωση η οποία προσπαθεί να ορίσει την εν Χριστώ αέναη λειτουργική ενότητα των Πιστών, θέμα που κυρίως αναπτύσσεται στο άρθρο του αυτό.
(δ) “Κάθε ἁγία Τράπεζα, ὁπουδήποτε τῆς οἰκουμένης, εἶναι ὅλη ἡ Ἐκκλησία. Καί ἡ μερίδα θείας Κοινωνίας πού λαμβάνει ἕκαστος πιστός εἶναι ὁ ὅλος Χριστός, «ὁ μελιζόμενος καὶ μὴ διαιρούμενος, ὁ πάντοτε ἐσθιόμενος καὶ μηδέποτε δαπανώμενος, ἀλλὰ τοὺς μετέχοντας ἁγιάζων». Ἔτσι ἀναδύεται τό μυστήριο τῶν πολλῶν καί τοῦ Ἑνός Χριστοῦ. Μετά τήν ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου, οὔτε οἱ πολλοί μποροῦν νά ὑπάρξουν χωρίς τόν Ἕνα, οὔτε ὁ Χριστός χωρίς τούς πολλούς”.
Η τελευταία παράγραφος του παραθέματος του άρθρου του κου Μαυρόπουλου ίσως εμπεριέχει μια εννοιολογική “υπέρθεση” των Λ(λ)ειτουργικών συνεπειών της Θείας Ενανθρωπήσεως. Ο όρος “Υπέρθεση” είναι παρμένος από ένα γνωστικό χώρο φαινομενικά άσχετο με την Θεολογία. Συγκεκριμένα :”υπέρθεση στην κβαντική Φυσική είναι μια κατάσταση στην οποία δύο άσχετες και ανεξάρτητες ασύμβατες κβαντικές καταστάσεις προστίθενται μεταξύ τους με τρόπο που τους επιτρέπει να συνυπάρχουν ταυτόχρονα: 1+1=1!
Με αυτό τον τρόπο κάθε κβαντική κατάσταση μπορεί να περιγραφεί ως το “άθροισμα πολλαπλών διακριτών μοναδιαίων καταστάσεων”. Πηγή Wikipedia.
Βεβαίως κάθε θεολογική διατύπωση εμπεριέχει σχετικού βαθμού προσέγγιση της εν Χριστώ περιχωρήσεως των Πιστών εντός του Λειτουργικού Μυστηρίου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε θεολογική έννοια εμπεριέχει και κάποιου βαθμού απροσδιοριστία (θεμελιώδης έννοια στην Κβαντική Φυσική).Δηλαδή σχετική δυσκολία να μεταφραστεί με απλές κατανοητές λέξεις. Βέβαια οι οποιεσδήποτε θεολογικές προτάσεις που αναπτύσσονται για την προσέγγιση θρησκευτικών καταστάσεων και γεγονότων, χρειάζονται κάποιο φιλοσοφικού τύπου σύστημα,με το οποίο θα μπορέσει η θεολογική έννοια να “κοινωνηθεί” στο επίπεδο της γλώσσας και να ειπωθεί ως ρητή διατύπωση. Μάλιστα εχει πιστοποιηθεί η βαθειά επίδραση που άσκησε στους Χριστιανούς Πατέρες και θεολόγους η Νεοπλατωνική σκέψη.
Έτσι στην κατακλείδα της παραγράφου του άρθρου που υποσημειώνουμε, υποθέτουμε, ότι εισάγει αρνητικά όχι μόνο την δυνατότητα αλλά και την αναγκαιότητα της “παρουσίας” στο εκκλησιαστικό Σώμα των Πιστών, του Σαρκωμένου ενανθρωπήσαντος Χριστού επί τούτου και σκοπίμως.
Όμως είναι δυνατόν να υπάρξει, έστω υποθετικά, αποχώρηση του Χριστού, ως Υιού Θεού, από την Ενανθρώπηση προς ένα είδος “αποσάρκωσης” ; Με δεδομένη την Παντοδυναμία και Πανσοφία του Θεού: Σαφώς Ναι! Θα ισχυριστεί κάποιος.
Καταλήγει τότε η Θεία Σάρκωση να θεμελιούται λογικά μέσω μιας Απολλιναριστικής ή και Νεστοριανικής χροιάς διατύπωση,στη παράγραφο (δ), διότι υπονοεί ότι για να επιτευχθεί σωτηριολογικό αποτέλεσμα πρέπει να εισαχθεί ένα είδος αναγκαιότητας στην υπόσταση του Χριστού. Ένα φυσικό ανθρώπινο σώμα, με ψυχή/νου θεϊκή, όπως προδιαγράφει ο Απολλινάριος Λαοδικείας, δηλαδή “Ενσάρκωση”! Η΄ ύπαρξη Δύο ξεχωριστών (υποστάσεων) στο Πρόσωπο του Χριστού, όπως δογματίζει ο Νεστόριος, κάτι που δεν συμφωνεί με τις θεολογικές συνέπειες της Ορθοδόξου“Υποστατικής Ένωσης των δύο φύσεων, δηλαδή “Ενα” πρόσωπο του Σαρκωμένου με ανθρώπινη σάρκα, Θεού Λόγου” . Η γνωστή ως διατύπωση του Αγ. Κυρίλλου Αλεξανδρείας : “Μία Φύσις του Θεού Λόγου σεσαρκωμένη”. Τήν οποία η Δ΄Οικουμενική Σύνοδος ,διόρθωσε “ “.......ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Χριστόν, εν δύο φύσεσιν ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως γνωριζόμενον, οὐδαμοῦ τῆς τῶν φύσεων διαφορᾶς ἀνῃρημένης διὰ τὴν ἕνωσιν, σῳζομένης δὲ μᾶλλον τῆς ἰδιότητος ἑκατέρας φύσεως (Αντίδοσις ιδιωμάτων μεταξύ των δύο φύσεων) καὶ εἰς ἓν πρόσωπον (μία ὑπόστασιν),... οὐκ εἰς δύο πρόσωπα μεριζόμενον ἢ διαιρούμενον!
Δηλαδή “Ενα” είναι το Πρόσωπο του Χριστού, αποτελούμενο, “εκ” δύο Φύσεων Θείας και Ανθρωπίνης ή μάλλον " εν " δύο Φύσεσιν.
Άρα το Λειτουργικό Μυστήριο εξαρτάται από την παρουσία της Μίας Υπόστασης του Θεού Λόγου, λαμβάνοντας υπ όψιν την Αντίδοση των ιδιωμάτων εκατέρας των δύο Φύσεων που ενώθηκαν κατά την Ενανθρώπηση. Δηλαδή υποκρύπτεται ίσως η ερώτηση, γιατί να είναι απαραίτητη μια αρνητική θεώρηση της Σαρκώσεως, όπως στο προ οφθαλμών (δ) απόσπασμα του άρθρου του κου Μαυρόπουλου;
Ο Χριστός, ως Άνθρωπος(υπόσταση) ή η εν Χριστώ Ανθρωπότητα (φύση), όταν εισέρχεται στις κατά άτομον (προσωπικές) ανθρώπινες φύσεις, (Στόμα-Σώμα κλπ), των κτισμάτων, Αυτός “θεώνει” δια της Αντιδόσεως των ιδιωμάτων εκάστης Φύσεως (θείας και ανθρώπινης), “...θεοί το Σώμα τον δε Νούν τρέφει ξένως..”!
" Ενσαρκούμενος" εν τω Ευχαριστιακώ Άρτω ο οποίος μεταβάλλεται δι΄ Αγίου Πνεύματος εις Σώμα και Αίμα Αυτού, ο Χριστός, ενδεχομένως “υπάρχει”, κατά την διατύπωση του κου Μαυρόπουλου, χωρίς να περιλάβει όλες ανεξαιρέτως τις ανθρώπινες υποστάσεις, αλλά βεβαίως παραμένει Θεάνθρωπος!
Τα ερωτήματα βεβαίως αυτά παραμένουν “λόγια”. Εαν δεν αναχθούν με λογικό -κατανοητό τρόπο, πάνω (ή μέσω), στις Λειτουργιολογικές διατυπώσεις του υπ’ όψιν άρθρου είναι, κατ΄ανάγκην, υποθετικά συμπεράσματα, οφειλόμενα στην αποφατική εναλλακτική διατύπωση που αφορά την φυσική, πλήρη, μη Απολλιναριστική Ένωση Θεού και Ανθρώπου, λόγω της σωτηριολογικής μετοχής (Σωτηρίας), σ΄ αυτήν όλου του Άνθρωπίνου Όντος-γένους. Δηλαδή τις ρεαλιστικές προϋποθέσεις να σωθεί ο Άνθρωπος! Η οποία υπάρχει εξ΄ αρχής στην Χριστιανική Θεολογική Παράδοση, που αρχίζει με τα συγγράμματα επ’ ονόματι του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου.
Υφίσταται βεβαίως μία δικαιολογημένη αιτία τέτοιου είδους αποφατικής χρήσης , ή με άλλα λόγια περιγραφής, της Ενανθρωπήσεως, όπως εν προκειμένω στο άρθρο του κ. Μαυρόπουλου.
Η ανωτέρω αναγκαιότητα, λοιπόν, αποφατικής διατύπωσης των τελουμένων στη Θεία Λειτουργία, να αφορά τελικά μάλλον ανθρώπους οι οποίοι αν και ενωμένοι με το Θεϊκό Ανθρώπινο Σώμα του Θεανθρώπου Λυτρωτού Χριστού, με το Άγιο Βάπτισμα ( Εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν) και εν συνεχεία με την Θεία Κοινωνία της Ευχαριστιακής Συνάξεως, αντί να βιώνουν τον Σαρκωθέντα Χριστό ως Φώς, Τέρψη και Χαρά Αιώνια, όπως οι υπόλοιποι αναστημένοι, μετά θάνατον κατά τη Δευτέρα Παρουσία Του, επίσης πλέον εις την Αιωνιότητα, θα τον βιώνουν ως Κόλαση. Της οποίας η πρόγευση μπορεί να ανιχνευθεί στην ανυπαρξία πνευματικής εμπειρίας κατά την τέλεση της Λειτουργίας και η αντίστοιχη θεώρηση του Λειτουργικού Άρτου ως κοινού!
Στο σημείο αυτό ερμηνεύεται επίσης η ανωτέρω Αναγκαιότητα,αντιστρόφως. Πρώτον δια της ισχύος της ανθρώπινης ελευθερίας (Αυτεξούσιον-ελευθέρα Επιλογή-μη αποδοχή της εν Χριστώ Σωτηρίας), δεύτερον ότι ο Θεός ως Αγάπη είναι Πανάγαθος, Παντογνώστης και Προγνώστης και διά της ενδεχόμενης Απουσίας Του, ενεργοποιεί προαιώνιες Πρόνοιες Σωτηρίας.
Αξίζει όθεν προς απάντησιν των ερωτημάτων αυτών, να καταφύγουμε στη μυσταγωγική θεολογία του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, πιθανότατα και στην αντίστοιχη θεολογία περί Ακτίστων Ενεργειών, του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, όπως και στην Αγιοπνευματική θεολογική Παράδοση ,η οποία ξεκίνησε με τον συγγραφέα του Δ΄ Ευαγγελίου και πρώτο Θεολόγο, Απόστολο Ιωάννη και συνεχίστηκε με τον διάδοχο του άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο ερμηνευτή της συνάντησης Θεού και Ανθρώπου στο Μυστήριο της Εκκλησίας και τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο, υμνητή των Θείων Ερώτων του ζώντος Χριστού με τον Άνθρωπο, εντός της ψυχής του Ανθρώπου και την πλήρωση ,το γέμισμα τού βάθους του Ανθρωπίνου όντος (της Καρδίας), με Θεία Αγάπη.
Το ερμηνευτικό “κλειδί” και “συμπλήρωση”, και ακροθίνιο (δηλαδή ό,τι μπορεί να γίνει κατανοητό ανθρωπίνως), αυτής της μακαρίας Ενώσεως Χριστού και Κτισματος, χαρίστηκε στον “ικανό” και “άριστο” των εκκλησιαστικών Πατέρων και συγγραφέων (όπως τον προδιέγραψε ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος), Άγιο Γρηγόριο Παλαμά! Ώστε να αρρυσθώμεν άνευ πλέον ερωτημάτων τις οριστικές θεολογικές απαντήσεις!
Στο παρόν ατελές θεολογικό σημείωμα, οι απαντήσεις έρχονται μέσα απο άρθρο του αειμνήστου μεγάλου Ορθοδόξου θεολογου καθηγητού Ιωάννου Ρωμανίδου, Palamite Controversies (Αντιθέσεις Ερμηνείας της Παλαμικής Θεολογίας),όπου παρατίθεται, ερμηνεύεται η θεολογική εξήγηση κάθε δυνατού ερωτήματος για τη σχέση Ανθρώπου -Θεού με όχημα την Θεολογία για τις προαιώνιες Άκτιστες Ενέργειες, του Θεού, οι “οποίοι” (όχι “οποίες”), διότι φέρουν, το αρσενικής προσηγορίας Όνομα: ΛΟΓΟΙ , υπό τα επίθετα:“Ανείδεοι”, “Ασχημάτιστοι”, “Θεία Θελήματα”….
......Palamas makes the patristic real distinction between the essence and attributes or energies of God, insisting on the volitional and formless character of the uncreated energies by calling them ANEIDEOI (an obvious attack on Plato), ASCHIMATISTOI, and THIA THELIMATA.. https://www.oodegr.com/oode/pateres1/maksimos/perilhpsh_syggrafhs_1.htm
Περαιτέρω στον σύνδεσμο αυτό πάνω εκτίθενται τα βασικά σημεία της Θεολογίας του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού πρός απάντηση στην υπόθεση της δυνατότητος “να αποχωρήσει” ο Χριστός απο την Ανθρωπότητα Του. Επαναλαμβάνω, μόνο κατ΄ υπόθεσιν “εργασίας”, όπως θέλει η διατύπωση του κ. Μαυρόπουλου.
Ως βασικότερη θέση για την παρέμβαση μας υπέρ της μη, έστω υποθετικής, αποχωρήσεως από την Ενανθρώπηση, θεωρούμε την δήλωση του Αγίου Μαξίμου, ότι η Εκκλησιολογία ως Λειτουργική Θεολογία, πρέπει να προχωρήσει σε θερμό εναγκαλισμό με τον Ησυχασμό όχι ως κίνημα θρησκευτικοπνευματικό αλλά ως ο τρόπος που καθιστά καταχρηστική την αφαιρετική προσέγγιση της Σαρκώσεως στο επίμαχο σημείο του άρθρου του κου Μαυρόπουλου στον Εφημέριο.
“...Η Ησυχαστική Άσκηση και Θεωρία, μπορεί να αντιστρέψει το "βέλος" του Πανδαμάτορος χρόνου, δηλαδή τη ροπή πρός την Ανυπαρξία μέσω των συνεπειών του 2ου Θερμοδυναμικού αξιώματος, οτι κάθε ενεργειακή κίνηση τείνει στο Μηδέν, που που πρεσβεύει η Φυσική Επιστήμη; Ναι!”
Σύμφωνα με τις σωτηριολογικές Ασκητικές προδιαγραφές της Θείας Σαρκώσεως, αυτό είναι δυνατόν! Διότι, πληροφορώντας, αισθητοποιώντας, τελικά, μετέχοντας στην, μόνιμη-αέναη, ευφυώς έστω, εισαγομένη από τον κ. Μαυρόπουλο αρνητικά, μη-παρουσία του Χριστού στην Θεία Ευχαριστία, αφού εξαλείφεται, εν τω Λειτουργικό Άρτω του Σεσαρκωμένου Χριστού, οποιαδήποτε δυνατότητα υποστατικής Απουσίας του Θεού,σύμφωνα με τον Αγιο Μάξιμο! Διότι αυτή η “απουσία”, γίνεται “Παρουσία” δια της Θείας διπλής Θελήσεως και διπλής Ενεργείας του Χριστού και αποκλείει κάθε δυνατότητα υποστατικής "αποχώρησης" από την εν δύο Φύσεσιν και Μιά Υποστάσει, μακαρία Θεανθρώπινη Ενότητα Θεού και Ανθρώπου. Άρα μπορεί ο Χριστός, εαν θέλει, να αποχωριστεί τον Άνθρωπο ,αλλά επειδή “Θέλει και Μπορεί ”, μένει πάντα ενωμένος μετά την Θεία Ενανθρώπηση, κατά την ασύλληπτης θεολογικής εμπνεύσεως φράση του αγίου Μαξίμου από το γνωστό χωρίο από το «Κεφάλαια Θεολογικά» ή όπως τα λένε ορισμένοι βυζαντινολόγοι τα «Γνωστικά Κεφάλαια», περί Θεολογίας εκατοντάς πρώτη: «Το της ενσωματώσεως του Λόγου μυστήριον έχει πάντων των τε κατά την Γραφήν αινιγμάτων και τύπων την δύναμιν (την δυναμική σημασία δηλαδή) και των φαινομένων κτισμάτων την επιστήμην (γνώσιν). Και ο μεν γνους Σταυρού και Ταφής (του Χριστού εννοείται) το μυστήριον, έγνω των προειρημμένων τους Λόγους». Δηλαδή τους “Ανείδεους”, “Ασχημάτιστους”, “Θεία Θελήματα “ του αγίου Γρηγορίου Παλαμά! «Ο δε της Αναστάσεως μυηθείς την απόρρητον δύναμιν, έγνω τον εφ’ ώ τα πάντα προηγουμένως ο Θεός υπεστήσατο σκοπόν».
Μόνο στο μυστήριο του Μεσσία, του Χριστού, καταλαβαίνουμε ό,τι έχει γραφεί στην Αγία Γραφή. Καταλαβαίνουμε ως λόγο και ως τύπο και ως συμβολισμό και ως ιστορία, δηλαδή περιγραφή γεγονότων και συμβάντων. Αλλά ο Μάξιμος λέει στη συνέχεια και για τα κτίσματα. Κι αυτά οδηγούν στον Χριστό. Ολόκληρη η δυναμική πορεία, που κατεγράφει μόνο στην Αγία Γραφή, η οντολογική πορεία της Κτίσεως, οδηγεί στον> Χριστό.
Αν δεν έγινε αντιληπτό, στο παρόν κείμενο δεν καταγγέλεται τέτοια υποψία εσφαλμένης ερμηνείας, στο υπό οφθαλμών απόσπασμα του άρθρου του Δημ. Μαυρόπουλου απο το περοδικό Εφημέριος, παρά μόνο γίνεται η δήλωση ότι δεν υφίσταται ποτέ, ούτε κατά φιλοσοφικήν υποθετική αναγκαιότητα, υποστολή της Θεανθρωπότητος του Χριστού, άνευ της Θείας διττής Θελήσεως.
Δηλαδή είναι σαν να μας φωνάζει ο Θεός Λόγος: “Μη φοβάσαι! Αυτό που φαίνεται αδύνατο ανθρωπίνως γίνεται δυνατό δια της Ακτίστου Ενεργείας του Θελήματος του Αγίου Πνεύματος του Θεού”, “το εκπορευόμενο εκ του Πατρός και αποστελλόμενο δι΄εμού”! Στην εποχή μας υπάρχει μία ταυτόσημη διαβεβαίωση με το στόμα σύγχρονου Αγίου ανδρός προσφάτως αγιοανακηρυχθέντος, του Αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου, ο οποίος με αφορμή την απάντηση σε κάποια υπόθεση πνευματικού του τέκνου,διατυπώνει: “Βρέ, μας φωνάζει ο Χριστός, μη φοβάστε, ελάτε! Δε βαστάω την Κόλαση και τη τιμωρία, αλλά τη συχώρεση και την Αγάπη”!
Επειδή η Θέληση ή Θείο Θέλημα, είναι “όρεξη εκάστης των ηνωμένων αδιαιρέτως, αχωρίστως, ατρέπτως, ασυγχύτως, Φύσεων του Σαρκωθέντος Κυρίου” !
Και εφ΄ όσον στον Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις και δύο θελήσεις κατα το δόγμα της 5ης Οικουμενικής Συνόδου, μεταξύ φυσικού και γνωμικού θελήματος, πιστοποιεί την διαφορά μεταξύ σύνθετης φύσεως και σύνθετης υποστάσεως, κατά την αυθεντική θετικού χαρακτήρος ερμηνεία του Αγίου Μαξίμου ερμηνεύοντος την “μονοενεργητική”φράση τού αγίου Διονυσίου τού Αρεοπαγίτου, «μία θεανδρική ενέργεια». Δεν “αποχωρεί” ο Χριστός λόγω της Θεανθρώπινης Υποστάσεως Του, αλλά λόγω της ανθρωπίνης Θελήσεως παραμένει στην μετά του Ανθρώπου, Ένωση της Θείας Του Φύσεως αιωνίως!
Περαιτέρω στην θεία Ευχαριστία ο άγιος Μάξιμος βλέπει τις Τρεις κινήσεις, ήτοι την κίνηση τού ανθρώπου από τον πεπτωκότα κόσμο στην Εκκλησία, την κίνηση τού ανθρώπου προς τα Έσχατα, προς την Βασιλεία τού Θεού από αυτήν την ζωή, όχι στην αναγκαιότητα του Βέλους του Χρόνου που τείνει στο Μηδέν! Αλλά και την κίνηση τού ανθρώπινου νου από τον κόσμο τής περιπλανήσεως στα αισθητά, στο “Ιερό Βήμα” τής ειρηναίας καρδίας.
Πάντοτε με την βεβαιότητα ότι ".... ημείς δε, έχομεν νουν Χριστού"!
Η Επιστολή Α' Παύλου προς Κορινθίους αναφέρει ....
....τίς γάρ εγνω νούν Κυρίου, ος συμβιβάσει αυτόν; ημεις δε νουν Χριστου έχομεν. Θεμέλιον γάρ αλλον ουδείς δύναται θείναι παρά τον κείμενον, ος εστιν Ιησούς Χριστός.
Στιχ 18 “...Μηδεις εαυτόν εξαπατάτω. Ει τις δοκεί σοφός είναι εν υμίν εν τω αιώνι τούτω, μωρός γενέσθω, ίνα γένηται σοφός. Στιχ.19 η γαρ σοφία του κόσμου τούτου μωρία παρα τω θεώ εστιν. Γέγραπται γάρ, ο δρασσόμενος τους σοφούς εν τη πανουργία αυτών. Στιχ.20 και πάλιν, Κύριος γινώσκει τους διαλογισμούς των σοφών οτι εισιν μάταιοι. Στιχ.21 Ωστε μηδείς καυχάσθω εν ανθρώποις, πάντα γαρ υμών εστιν.Στιχ. 22 ειτε Παύλος είτε Απολλώς είτε Κηφάς, είτε κόσμος είτε ζωή, είτε θάνατος, είτε ενεστωτα, είτε μέλλοντα, πάντα υμών, στιχ.23 υμείς δε Χριστού, Χριστός δε Θεού”.
Μέσα στην προοπτική αυτή εντάσσονται και οι ερμηνευτικές αναλύσεις του αγίου Μαξίμου, στα έργα τού αγίου Διονυσίου τού Αρεοπαγίτου, αφού αυτές οι αναλύσεις συνετέλεσαν σε μεγάλο βαθμό στο να καταλάβουμε την ορθόδοξη διδασκαλία τών εκπληκτικών αυτών μυστικών συγγραμμάτων, για την Θεαρχία, τις θεωνυμίες, την Ουράνια και την εκκλησιαστική Ιεραρχία, την καταφατική και την αποφατική Θεολογία, την συμβολική Θεολογία, τον θείο Γνόφο και όλα τα άλλα σημαντικά θέματα που συναντάμε στα αρεοπαγιτικά συγγράμματα.
Η τελευταία αυτή Αρεοπαγιτική “γλώσσα”, που βλέπει τον Θεό υπαρκτό μέσα απο τη ...ανυπαρξία Του δικαιολογεί τελικά έστω εν μέρει την αφαιρετική διατύπωση της (δ) παραγράφου της πάντοτε λιαν ενδιαφέρουσας αναλυτικής σκέψης του αξιόλογου Θεολόγου κου Δημήτρη Μαυρόπουλου!
Ο άγιος Μάξιμος παντού κάνει λόγο για την πρακτική φιλοσοφία, ήτοι την κάθαρση∙ την φυσική θεωρία, ήτοι τον φωτισμό τού νου∙ και την μυστική θεολογία, ήτοι την θέωση τού ανθρώπου.
Ο άγιος Μάξιμος αποδύθηκε σε ένα θεολογικό και μαρτυρικό αγώνα για να ανατρέψη την αίρεση τού μονοεργητισμού, κυρίως δε τού μονοθελητισμού. Δίδασκε ότι η θέληση είναι όρεξη τής φύσεως και εφ΄ όσον στον Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις υπάρχουν και δύο θελήσεις. Έκανε την διάκριση μεταξύ φυσικού και γνωμικού θελήματος, την διαφορά μεταξύ σύνθετης φύσεως και σύνθετης υποστάσεως, και έδωσε αυθεντική ερμηνεία στην φράση τού αγίου Διονυσίου τού Αρεοπαγίτου «μία θεανδρική ενέργεια». Δίδασκε ορθοδόξως ότι όπως στον Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις, οι οποίες είναι ενωμένες στον υπόσταση τού Λόγου ατρέπτως, ασυγχύτως, αχωρίστως και αδιαιρέτως και η κάθε φύση ενεργεί «μετά τής θατέρου κοινωνίας», το ίδιο ισχύει και για τις δύο θελήσεις στον Χριστό. Εκτός τών άλλων, ομίλησε για την αντίδοση τών θελημάτων τών δύο φύσεων, για την συμφυΐα θείου και ανθρωπίνου θελήματος, για τον όρο λόγος φύσεως και τρόπος ενώσεως τών δύο φύσεων στον Χριστό κ.α.
Ο άγιος Μάξιμος με την διδασκαλία του απορρίπτει την αιρετική άποψη περί υποστατικών θελημάτων, γιατί αν η θέληση συνδέεται με την υπόσταση, τότε καταλύεται η Τριαδικότητα τού Θεού, αλλά και η πραγματική ένωση τών δύο φύσεων στον Χριστό.
Όσον αφορά την θεολογία του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, αρρυόμεθα πιθανές απαντήσεις για την “Απουσία” ή “Παρουσία” μέσα απο άρθρο του αειμνήστου μεγάλου Ορθοδόξου θεολογου καθηγητού Ιωάννου Ρωμανίδου, Palamite Controversies όπου αναφέρεται σε προαιώνιες Άκτιστες Ενέργειες, οι οποίοι φερουν τον χαρακτηρισμό: “Ανείδεοι”, “Ασχημάτιστοι”, “Θεία Θελήματα”.Palamas makes the patristic real distinction between the essence and attributes or energies of God, insisting on the volitional and formless character of the uncreated energies by calling them ANEIDEOI (an obvious attack on Plato), ASCHIMATISTOI, and THIA THELIMATA..